Propolis – właściwości i zastosowanie. Jak działa propolis, nazywany również kitem pszczelim?

Czym jest propolis (kit pszczeli)?

Propolis, inaczej kit pszczeli, to substancja wytwarzana przez pszczoły, która pełni funkcję ochronną i uszczelniającą. Pszczoły zbierają żywicę roślinną z pąków drzew, takich jak topola, świerk czy sosna, a także z innych roślin, w tym kwiatów. Ta żywica, będąca naturalnym materiałem ochronnym roślin, ma właściwości antybakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwgrzybicze. W kolejnym etapie owady transportują zebrane substancje do ula, gdzie mieszają je z woskiem pszczelim, pyłkiem kwiatowym, enzymami i innymi wydzielinami. Dzięki temu żywica staje się bardziej plastyczna i zyskuje dodatkowe właściwości ochronne. W wyniku tego procesu powstaje propolis, który ma konsystencję pasty lub kleju. Pszczoły wykorzystują propolis do zabezpieczania szczelin w ulu, dezynfekcji przestrzeni oraz zapobiegania wnikaniu patogenów takich jak bakterie, grzyby czy wirusy. Dzięki swoim właściwościom antybakteryjnym i przeciwwirusowym, składnik ten stanowi naturalną barierę, chroniącą pszczoły przed chorobami.

Propolis jest także ceniony przez ludzi za swoje liczne korzyści zdrowotne. Ma silne działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe, dlatego jest popularnym składnikiem suplementów diety oraz kosmetyków. Słowo "propolis" pochodzi z języka greckiego, gdzie "pro" oznacza "przed", a "polis" – "miasto". W ten sposób wyraz ten nawiązuje do funkcji propolisu jako naturalnej ochrony dla pszczelego "miasta". W zależności od regionu, źródłem propolisu mogą być różne gatunki drzew. W Polsce i Europie Środkowej pszczoły najczęściej zbierają żywicę z pąków topoli i olchy, ale w innych częściach Europy mogą to być również brzozy, wierzby czy dęby.

Skład propolisu

Propolis jest bardzo złożoną substancją, która zawiera ponad 300 różnych związków chemicznych. Jego skład jest uzależniony od rodzaju roślin, z których pszczoły zbierają żywicę, a także od warunków środowiskowych. Wśród najważniejszych składników propolisu wymienić można:

• Kwasy fenolowe – w tym kwas benzoesowy, kwas cynamonowy 
• Flawonoidy – takie jak chryzyna, luteolina, apigenina 
• Związki terpenowe
• Polihydroksylowe alkohole cukrowe – w tym mannitol i inozytol 
• Witaminy – m.in. B1, B2, B6, C oraz E 
• Składniki mineralne – magnez, cynk, mangan, miedź, żelazo, kobalt i selen. 

Właściwości tych składników sprawiają, że propolis jest wykorzystywany nie tylko w medycynie, ale także w kosmetyce.

Właściwości zdrowotne propolisu

Propolis wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe. Badania wykazały, że składniki propolisu zaburzają metabolizm bakterii, zmniejszają ich ruchliwość oraz uszkadzają błonę komórkową drobnoustrojów, co utrudnia ich rozwój. Ponadto, propolis działa stymulująco na układ odpornościowy, co dodatkowo wspomaga walkę organizmu z infekcjami. Naturalny propolis wykazuje również właściwości przeciwzapalne. Mechanizm jego działania wiąże się z hamowaniem enzymów odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn (hormonów odpowiedzialnych za reakcje zapalne) oraz neutralizowaniem wolnych rodników, które mogą uszkadzać komórki. Dzięki wysokiej zawartości flawonoidów i innych polifenoli, propolis wykazuje silne działanie przeciwutleniające. Antyoksydacyjne składniki propolisu wspierają zdrowie serca, pomagają w zapobieganiu chorobom neurodegeneracyjnym, a także wspomagają regenerację tkanek. Ponadto związki zawarte w propolisie wspomagają rozwój korzystnych bakterii probiotycznych, hamując wzrost patogenów. Właściwości propolisu wykorzystywane są w leczeniu stanów zapalnych dziąseł, zapalenia przyzębia oraz chorób przyzębia. Płyny do płukania jamy ustnej zawierające propolis skutecznie ograniczają rozwój bakterii, przyspieszają gojenie ran po zabiegach chirurgicznych i pomagają w walce z nieprzyjemnym zapachem z ust. Maść propolisowa używana jest w przypadku trudno gojącym się ran, odleżyn, owrzodzeń, przy trądziku, wypryskach, zajadach ze względu na właściwości regeneracyjne oraz stymulowanie produkcji kolagenu.

Propolis a pyłek pszczeli

Propolis i pyłek pszczeli to dwa różne produkty pszczele, które mają odmienne właściwości i zastosowania. Propolis to żywiczna substancja zbierana przez pszczoły z roślin, która ma silne właściwości przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i przeciwutleniające. Stosowany jest głównie w leczeniu infekcji, stanów zapalnych i trudno gojących się ran. Wykorzystywany jest także w produkcji kosmetyków. Pyłek pszczeli natomiast to zbierane przez pszczoły męskie komórki rozrodcze produkowane przez rośliny, bogate w białka, witaminy i minerały. Jego głównym zastosowaniem jest wsparcie odporności, regeneracji organizmu oraz poprawa witalności. Choć oba produkty pochodzą od pszczół, różnią się składnikami i funkcją w ulu, a także w sposób, w jaki wpływają na zdrowie człowieka.

Zastosowanie propolisu w kosmetyce

Propolis znajduje szerokie zastosowanie w kosmetyce dzięki swoim właściwościom przeciwzapalnym, przeciwbakteryjnym i regenerującym. Jest składnikiem wielu produktów do pielęgnacji skóry. Wykorzystywany jest m.in. w kremach, maściach, żelach i innych preparatach, które pomagają w leczeniu:

• trądziku 
• stanów zapalnych skóry
• trudno gojących się ran 
• owrzodzeń 

Propolis pobudza również syntezę kolagenu, co przyczynia się do poprawy elastyczności skóry i opóźnia procesy starzenia. Więcej informacji o zastosowaniu omawianej substancji w pielęgnacji skóry znajduje się w artykule Naturalne kosmetyki z miodem, kremy z propolisem, szampony miodowe i inne kosmetyki na bazie miodu i propolisu - jak działają kosmetyki naturalne na bazie miodu i innych produktów pszczelich?, do którego lektury serdecznie zachęcamy.

Kiedy stosować propolis?

Propolis zawiera wiele składników aktywnych i może mieć różnorodne korzyści dla zdrowia. Polecany jest w celu wzmocnienia odporności. W postaci maści propolisowej pomocny będzie w przyspieszeniu gojenia zmian skórnych. W aptekach dostępne są także płyny i krople z ekstraktem z propolisu działające wspomagająco przy leczeniu infekcji górnych dróg oddechowych, stanach zapalnych oraz zakażeniach bakteryjnych i grzybiczych jamy ustnej. Propolis dostępny jest także w czystej postaci w słoiku, do kupienia w pasiekach.

Nie należy przekraczać zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia ani stosować jako substytut zróżnicowanej diety i zdrowego stylu życia.

Przeciwwskazania do stosowania propolisu

Propolis pszczeli nie powinien być stosowany osoby uczulone na produkty pszczele (np. pyłek, miód), ponieważ może wywołać reakcje alergiczne takie jak wysypka, świąd czy obrzęk. Ponadto, ze względu na zawartość alkoholu, nalewki z propolisu (nawet przy zastosowaniu kilku kropli roztworu na szklankę) nie powinny być stosowane przez dzieci poniżej 2. roku życia ani osoby uzależnione od alkoholu (obecnie lub w przeszłości). Kobiety w ciąży i karmiące powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania propolisu.

Przepis na domową nalewkę propolisową

W celu przygotowania nalewki propolisowej wystarczy 25 g drobno posiekanego lub sproszkowanego propolisu  200 ml spirytusu i 100 ml letniej, przegotowanej wody. Propolis należy umieść w ciemnym szklanym słoiku i zalać alkoholem. Słoik należy zakręcić i odstawić na 2-3 tygodnie w chłodne, ciemne miejsce, codziennie wstrząsając zawartością. Po tym czasie trzeba przecedzić nalewkę przez sito lub gazę, aby usunąć nierozpuszczone cząstki propolisu. Gotową nalewkę wystarczy przelać do ciemnej butelki i gotowe. Butelkę należy przechowywać w chłodnym miejscu.

Nalewkę z propolisu zwykle stosuje się u dorosłych w dawce 15-20 kropli, 2-3 razy dziennie, rozpuszczonych w wodzie lub herbacie. Może być używana także do przemywania skóry lub w postaci okładów.

Przypisy

1. Przybyłek, I., Karpiński, T. M. (2019). Antibacterial properties of propolis. Molecules, 24(11), 2047. 
2. Sforcin, J. M. (2016). Biological properties and therapeutic applications of propolis. Phytotherapy research, 30(6), 894-905. 
3. Kasote, D., Bankova, V., Viljoen, A. M. (2022). Propolis: Chemical diversity and challenges in quality control. Phytochemistry Reviews, 21(6), 1887-1911. 
4. Zulhendri, F., Lesmana, R., Tandean, S., Christoper, A., Chandrasekaran, K., Irsyam, I., Wathoni, N. (2022). Recent update on the anti-inflammatory activities of propolis. Molecules, 27(23), 8473. 
5. Braakhuis, A. (2019). Evidence on the health benefits of supplemental propolis. Nutrients, 11(11), 2705.